02/2026
Moda żyje zmianą, a biżuteria obiecuje trwanie. Być może właśnie dlatego wielkie domy mody coraz śmielej wkraczają na obszar zarezerwowany niegdyś dla wyspecjalizowanych firm jubilerskich. Klejnot pozwala utrwalić to, co w modzie z natury ulotne: linię, kolor, ornament, ale przede wszystkim rozpoznawalny język marki. Może stać się jej artystycznym manifestem, najbardziej ekskluzywnym produktem, dowodem mistrzostwa rzemieślników albo narzędziem budowania własnego dziedzictwa.
Widać to znakomicie na wystawie „Schiaparelli: Fashion Becomes Art”, prezentowanej do 15 listopada 2026 roku w Victoria and Albert Museum w Londynie. Spotykają się na niej projekty Elsy Schiaparelli i współczesne realizacje Daniela Roseberry’ego, pokazując świat, w którym granice między ubiorem, biżuterią i dziełem sztuki pozostają świadomie nieostre.
W witrynach możemy zaobserwować osobliwe bestiarium: ptaki, owady, ślimaki i homary, a obok nich oczy, dłonie, gwiazdy, liście czy figury arlekinów. Zamienione w brosze, klipsy i naszyjniki motywy te nie miały jedynie dyskretnie dopełniać stroju. Zaskakują, bawią, uwodzą, a czasem wywołując lekki niepokój. Schiaparelli doskonale rozumiała, że klejnot nie musi zawdzięczać swojej siły kosztowności materiału. Złocony metal, szkło, emalia, imitacje pereł, bakelit czy lucyt dawały jej coś cenniejszego niż konwencjonalnie rozumiany luksus – swobodę. Biżuteria stawała się dowcipem, komentarzem i miniaturową rzeźbą, umieszczoną gdzieś pomiędzy ciałem a strojem. Jej oryginalność wyrastała również ze współpracy z artystami i wyspecjalizowanymi twórcami. Dla Schiaparelli pracowali
Jean Schlumberger, Jean Clément i Maison Gripoix, projekty tworzyli Alberto Giacometti czy Jean Cocteau. Przypisywana Cocteau brosza w formie oka, z którego spływa łza, nie imituje tradycyjnego klejnotu – raczej sama spogląda na noszącą ją osobę i na tych, którzy próbują ją ocenić.
Biżuteria nie była więc dodatkiem wybranym po ukończeniu stroju, lecz częścią tej samej koncepcji. Historia domu mody
Schiaparelli nie zakończyła się jednak wraz z odejściem jego założycielki. Po reaktywacji marki kolejną próbę zmierzenia się z jej legendą podjął Daniel Roseberry, który w 2019 roku objął stanowisko dyrektora artystycznego. Roseberry nie odtwarza archiwalnych projektów, lecz traktuje je jak zasób motywów i idei, z których buduje własny język. Fascynację ciałem, surrealistyczną zmianę skali i upodobanie do nieoczywistych zestawień przekłada na monumentalne, złocone formy. Oczy, usta i fragmenty ludzkiej anatomii przekraczają u niego tradycyjne granice biżuterii: stapiają się ze strojem, zastępują jego elementy albo przejmują nad nim kontrolę. Właśnie biżuteria okazuje się jednym z najmocniejszych ogniw łączących współczesny dom Schiaparelli z dziedzictwem Elsy – nie jako reperTuar cytatów, lecz jako nieustające przyzwolenie na przekraczanie reguł.
COUTURE ZAPISANE W ZŁOCIE
Inną drogą podąża Dior. Rozwijana od końca lat 90. przez Victoire de Castellane biżuteria tego domu mody czerpie z motywów zapisanych w jego historii: ogrodów i kwiatów kochanych przez Christiana Diora, ale także koronek, wstążek, haftów oraz wzorzystych tkanin. Złoto może przypominać fałdy materiału, a kompozycje z kamieni – drukowane desenie i kunsztowne aplikacje. W kolekcjach takich jak „Dior Print”, „Dior Délicat” czy „Galons Dior” techniki jubilerskie służą przełożeniu języka couture na bardziej trwały materiał.
WŁOSKI PRZEPYCH BEZ PÓŁŚRODKÓW
Jeszcze inaczej swoją pozycję buduje dom mody Dolce & Gabbana. Zapoczątkowana w 2012 roku w Taorminie Alta Gioielleria przeniosła charakterystyczną dla marki teatralność w świat biżuterii wysokiej. W jej ramach powstają unikatowe obiekty wykonywane ręcznie z użyciem kamieni szlachetnych, pereł, koralu i emalii, a także tradycyjnych technik złotniczych. Kolekcje wyrastają z historii, architektury i lokalnych tradycji kolejnych regionów Włoch. Biżuteria zostaje włączona w spektakl obejmujący modę, muzykę, zabytkową scenerię i włoskie saper vivere. Nie jest już uzupełnieniem kolekcji, ale jej najbardziej ekskluzywnym i trwałym wcieleniem.
LUKSUS POTRZEBUJE RĄK
Wejście domów mody na teren haute joaillerie wymaga jednak czegoś więcej niż efektownych projektów i znakomitych kamieni. Każdy klejnot jest rezultatem pracy specjalistów, których umiejętności kształtują się przez wiele lat. Dlatego istotnym elementem współczesnego luksusu stało się nie tylko korzystanie z rzemiosła, ale również zapewnienie mu przyszłości. Doskonałym przykładem jest dom mody Chanel, od dekad współpracujący z wyspecjalizowanymi pracowniami wykonującymi hafty, pióra, guziki, ozdoby i biżuterię. Objęcie ich instytucjonalnym oraz finansowym wsparciem pozwala zachować kompetencje stanowiące zaplecze haute couture. Za gotowym przedmiotem pojawia się więc nie tylko nazwisko projektanta i znak firmowy, lecz także cała, zwykle niewidoczna, wspólnota wykonawców.
Znaczenie przekazywania wiedzy dostrzegają również klasyczne paryskie domy jubilerskie. Powstała w 2012 roku przy wsparciu Van Cleef & Arpels L’ÉCOLE, School of Jewelry Arts przybliża szerokiej publiczności historię biżuterii, gemmologię i jubilerskie savoir-faire. Organizuje kursy, warsztaty, wykłady i wystawy, ucząc świadomego patrzenia na klejnot. Odmienny, bardziej zawodowy model reprezentuje działający od 2002 roku Institut Joaillerie Cartier. Kształci kolejne pokolenia rzemieślników, współpracuje ze specjalistycznymi szkołami i pomaga chronić rzadkie umiejętności, dla których nie zawsze istnieją osobne programy nauczania.
MODA, KTÓRA CHCE PRZETRWAĆ
Schiaparelli uczyniła z biżuterii artystyczną prowokację, Dior – przekład języka couture, a Dolce & Gabbana – spektakl włoskiego luksusu. Chanel, Van Cleef & Arpels i Cartier przypominają natomiast, że nawet najbardziej olśniewająca wizja pozostanie jedynie ideą, jeśli zabraknie rąk zdolnych nadać jej materialną formę. Biżuteria pozwala domom mody przekroczyć sezonowość, ale zobowiązuje je również do ochrony wiedzy, bez której luksus stałby się pustym znakiem. W świecie przyspieszających trendów właśnie czas – potrzebny do opanowania rzemiosła i wykonania pojedynczego klejnotu – okazuje się najcenniejszym z użytych materiałów.
Zdjęcia z wystawy „Schiaparelli: Fashion Becomes Art”, Victoria and Albert Museum, Londyn
